KAMUSAL ALAN, KAMUSAL MEKAN VE ÖZEL ALANLARIN BİRBİRLERİNE GEÇİŞİ VE ZITLIKLARININ MAHREMİYET KAVRAMI ÜZERİNDEN TARTIŞILMASI

Yalnız kalma, tek başına olma isteği veya dikkatleri üzerine çekmeden kamusal alan ve kamusal mekanlarda bulunma arzusu modern toplum insanının ‘’mahremiyet’’ başlığı altında sıkça karşılaştığı bir durumdur. Mahrem sözcüğü Arapça haram (yasaklanmış) kökünden gelir. Mahrem kökünden gelen mahremiyet kelimesi de bir şeyin gizli hali, gizli yönü demektir. Mahremiyet olgusu, farklı kültür ve coğrafyalarda, toplumların kendi anlayışlarına göre kamusal alan ve özel mekanlarını biçimlendirmelerinde büyük rol oynar. Modern dünyada mahremiyet algısının değişmesiyle birlikte konut yapıları ve kamusal-özel alanların birbirinin içine geçmiş veya tamamen zıt kalmış durumları da değişmektedir.

Kamusal mekân, Sennett’in tanımına göre ‘’toplumsal ilişkiler kurma mekânı’’ dır. Toplumda ve kentte olup bitenlerin haber alındığı yerdir. Kamusal alan da Habermas’a göre ‘’modern toplum kuramlarında, toplumun ortak yararını belirlemeye ve gerçekleştirmeye yönelik düşünce, söylem ve eylemlerin üretildiği ve geliştirildiği ortak toplumsal etkinlik alanına işaret etmek için kullanılan kavramdır”. Bu tanıma göre, kamusal alan devlet otoritesinden bağımsız bir alandır. Tanyeli, kamusal mekânı fiziksel ve bedensel bir gerçeklikle bağdaştırırken, kamusal alanı toplumsal bir gerçeklik olarak irdeler ve şunu söyler: ‘’Kamusal mekana çıkabilmek, başkalarıyla paylaşılan bir ortamda bulunabilmek demek. Kamusal alana çıkabilmekse, orada kendisi olarak temsil edilebilmek demek.’’ (Tanyeli, U. ‘’Türkiye’nin Görsellik Tarihine Giriş‘’ 2010, s.47)

Kamusal alanların aksine özel mekanlarda bireyler, kendilerine ait, tanımlı ve sınırlı alanlarında kendi koydukları kurallarla yaşarlar. Din, cinsiyet ve yaşla da alakalı olan mahremiyet algısının zamanla değişmesi özel alan tasarımlarına, yani konut planlarına da yansımaktadır. Osmanlı döneminde bireysel mahremiyete olanak vermeyen ve geçirgen olmayan iç mekan mimarisi egemen iken, moderniteye geçilmesiyle evdeki odalar özelleşip tek işlevli hale gelmekte, bireysel mahremiyet önem kazanmakta ve ev içindeki mekanlar geçirgenleşmektedir. ‘’Üst sınıf barınma kültürünün köklü alışkanlıklarından biri olan, kendi kişisel odasının dışındaki ev mekanlarını (özellikle de odaları) ancak sınırlı olarak kullanma pratiği, yerini tüm evin ev halkının ortak kullanımında olduğu ‘’özgürlükçü’’ bir düzene doğru evrilir. Hiyerarşik büyük aileden eşitlikçi çekirdek aileye geçişin konut mimarisindeki ifadesidir bu.’’ (Tanyeli, U. ‘’İstanbul 1900-2000; Konutu ve Modernleşmeyi Metropolden Okumak‘’ 2004, s.132)

Mahremiyet olgusu, özel mekandan kamusal mekana doğru, yani evin iç mekanından dışına doğru, kullanıcının genelleşmesi ve genişlemesiyle birlikte giderek azalmaktadır. Herkesin kullanımına açık olan kamusal alan ve mekanlardaki mahremiyet, konutlardaki mahremiyet seviyesinden çok daha düşüktür. Bu kıyaslamaya yönelik Tanyeli şunu söyler: ‘’Kamusal mekan tanımını, yabancı, hatta daha da katı biçimde ‘’öteki’’ olarak tanımladıklarımızla paylaşmak durumunda kalabildiğimiz mekan diye inceltmek de mümkün. O takdirde, özel mekana o ‘’kendiliğindenmiş gibi’’ gözüken denetlenmişliğini veren nitelikler kamusal mekanda sanki yok. Sanki, ihlalleri, sınır aşımlarını özel mekanda vuku buluyorlarsa hemen saptayıvermek mümkün, ama kamusal mekanda bu zor.’’ (Tanyeli, U. ‘’Türkiye’nin Görsellik Tarihine Giriş‘’ 2010, s.48)

Modern mimarlığın etkisiyle özel alanın, mahremiyete yönelik oluşturulan iç-dış ayrımı ile evin ve odanın geleneksel sınırları giderek silinmeye başlıyor ve mekanlar hızla esnekleşiyor. Bu akımın öncülerinden Ludwig Mies van der Rohe, tasarımlarında esnek mekanlar yaratmaya özen göstermiştir. Özellikle Farnsworth Evi ve Barselona Pavyonu yapılarında tümel mekan anlayışı hakimdir. Tanyeli (1993)’ye göre bu anlayış iç mekanda geleneksel “oda” kavramını yadsır ve iç-dış mekan arasındaki görsel engelleri ortadan kaldırmayı amaçlar. Buradan hareketle, katı bir mahremiyet alanı olan iç mekan, toplumsal etkinliklerin gerçekleştiği dış mekan ile birbirinin içine karışan bir pozisyona geçmektedir. Ancak günümüz büyük kent yaşantısında, her geçen gün çeperleri daha da genişleyen, buna rağmen kalabalık oluşuyla bireyleri boğan kamusal alanlar, bireyi tüm bu karmaşık kamusal alan içinde kendi özel alanını yaratmaya zorlamakta ya da bireyi tamamen bu hayattan kopararak içedönük bir yaşama hapsetmektedir. Tüm bu etkileşimler sonucu birey, mahremiyetini kamusal ve özel alanlarda yaşayabilmekte midir?

502121104             Beyza Derbentoğulları

KAYNAKLAR

 Tanyeli, U., 2004. İstanbul 1900-2000; Konut ve Modernleşmeyi Metropolden     Okumak, İstanbul: Akın Nalça Kitapları

 Tanyeli, U., Taptık, A., 2010. Türkiye’nin Görsellik Tarihine Giriş, İstanbul: Akın Nalça Kitapları

 Tanyeli, U., Gerçek E., 2013. İstanbul’da Mekân Mahremiyetinin İhlali Ve Teşhiri: Gerilimli Bir Tarihçe Ve 41 Fotoğraf, İstanbul: Metis Yayıncılık

Tanyeli, U., 1993. “Mies van der Rohe: Ortaçağ’la Modernizm Arasında”, Arredamento Dekorasyon, sayı:44

Tanyeli, U., 1987. Anadolu-Türk Kentinde Fiziksel Yapının Evrim Süreci, İstanbul: İtü Mimarlık Fakültesi Baskı Atölyesi

Reklamlar

One comment

  1. fundauz2

    Başlık nasıl olmalı? içeriğin, konunun nasıl ele alınacağının ipuçlarını taşıyan, merak uyandıran ama kendini gizlemeyen bir başlık, sanıyorum iyi bir başlıktır. Senin koyduğun başlık çok uzun, pek de vaatkar değil :/ Konuyu ele alırken seçtiğin referanslar tek bir kişiyi adres gösteriyor ve bu senin kendi yorumlarının ne olacağı konusunda pek çok soru işareti yaratıyor. Seçtiğin örnekleri bugünün bazı örnekleriyle karşılaştırarak okumak daha taze ve söylenmemiş bir bakış oluşturabilir mi? bunu yaparken bugün değişen mahremiyet kavramına da bakmak gerekir.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: